In de schijnwerpers: Jack Nieborg

 

De foto’s uit de voorstelling zijn gemaakt door Koen Timmerman

Diever is vooral bekend om het Shakespearetheater. Jack Nieborg is als artistiek leider al vijfentwintig jaar verantwoordelijk voor de vertalingen en de regies bij de vereniging.
Recent hebben we van hem al zijn vertalingen gekregen voor in de bibliotheek.
Een goede reden om naar Diever af te reizen en een gesprek te hebben over zijn vertalingen.
Hoe gaat hij te werk? En natuurlijk om de voorstelling Hømlet te bekijken.

Wat is jouw uitgangspunt bij de vertaling? Ga je uit van de oorspronkelijke tekst uit het oud Engels?
Ik maak gebruik van de Arden Edition. Dat is een soort universiteitsuitgave. De oorspronkelijke teksten van Shakespeare en een aantal geleerden vertellen daarbij informatie. Je hebt één pagina van Shakespeare en vervolgens vier pagina’s uitleg en omschrijvingen. Met die omschrijvingen voed ik me om die vertaling te maken.
Om de zoveel jaar wordt er weer een nieuwe versie uitgegeven met meer achtergrondinformatie, bijvoorbeeld naar aanleiding van promotieonderzoeken.

Wat is het lastige bij het vertalen?
Het lastige zijn de dingen die je die je nu niet meer kunt plaatsen. Ik heb hier wel eens als voorbeeld genoemd dat je als je nu bijvoorbeeld een toneelstuk zou doen en je zou daar iemand iets laten zeggen over een mondkapje dan, dan plaatsen wij dat In de actualiteit van nu. Als je dan over 100 jaar die tekst leest dan denk je: waar hebben ze het over.
De stukken van Shakespeare zijn allemaal achteraf op papier gezet en er zit heel veel actualiteit van toen in. Je voelt dat of je leest het in de achtergrondinformatie, dat deze tekst is bedoeld als een grap. Terwijl je geen idee meer hebt waar het over gaat.

Probeer je dan een soortgelijke grap grap te maken?
Ja, want anders gaat al het leven uit het stuk. Als ik denk dat er een grap bedoeld is, probeer ik op die plek wel zoiets weer terug te zetten. De voorstelling is voor een publiek van nu, dus dan moeten er echt dingen van nu inzitten. Maar echt actuele dingen die trekken te veel aandacht Dat is te ruw materiaal om in een stuk van Shakespeare te stoppen.

Wat heb je dan nu bijvoorbeeld niet gedaan?
Polarisatie in de maatschappij probeer ik zo ver mogelijk van de voorstelling te houden. Daar gaat het niet over.

Maak je eerst de vertaling en ga je dan bedenken wat je ermee kan doen?
Ik maak eerst de vertaling maar die is nooit af. Bijna elke repetitie kom ik weer met tekstwijzigingen. Tekst die nog beter past bij de persoon die de rol speelt.
Of de tekst kan nog net iets duidelijker. Teksten die scene-technisch noodzakelijk zijn.
Een van de dingen die ik het laatst heb toegevoegd ging over een fles “Van wie is die fles die hier staat”. Zodat je nog duidelijker weet over welke fles het gaat.

Veel Shakespeare vertalingen zijn heel hoogdravend. Hoe ga je daarmee om?
Dat viel mij meteen op bij het vertalen, want Ik heb natuurlijk ook wel gekeken bij andere vertalers, dat Shakespeare in Nederland een soort stadhuistaal heeft gekregen.
Heel, heel formeel. De vertalingen zijn natuurlijk ook uit een andere tijd. Een Burgersdijk vertaling, bijvoorbeeld, is heel gedragen.
Ik probeer er mensen van vlees en bloed van te maken.
Het mooiste is dat als er iemand op het toneel staat en je dan denkt: oh, die zou bij mij thuis ook aan de keukentafel kunnen zitten.
Bij koningen en dat soort personages is het moeilijker.

Daar stem je ook je woordgebruik een beetje op af, want die zwaardere vertalingen zitten soms verouderde en moeilijke woorden.
Ja. Ik luister naar wat ze bedoelen en dan probeer dat een beetje te vermijden.

Wat is je is je favoriete stuk?
Dat is altijd het volgende stuk waar ik mee bezig ben.

Wanneer vind jij de vertaling geslaagd?
Ik ben niet gauw tevreden, maar wel tevreden naar omstandigheden. De vertaling is een onderdeel van de voorstelling.
Ik kan tevreden zijn, wanneer de vertaling bijdraagt aan een goede voorstelling.

Waar geniet je dan het meest van?
Waar ik het meest op kick is dat die 1000 mensen publiek doodstil zijn en luisteren. Luisteren naar iets wat je ooit bedacht hebt.
Maar dat kan ik, niet helemaal voor mezelf opeisen. Ik weet dat het ook is, omdat die acteur het mooi doet.
Ik kan het mooi vertalen maar als iemand het lullig zegt, dan blijft er nog niks over.

Jullie hebben een trouw publiek. Hou je daar rekening mee?
Nee, Ik ga niet naar het publiek toeschrijven. Het stuk is het uitgangspunt.
Stukken van Shakespeare zijn ook een beetje bedoeld als volksfeestje. Een goede theatervoorstelling is eigenlijk een goede kerkdienst.
Je moet het met z’n allen een ergens over hebben en het misschien ook beter willen doen met elkaar, zodat je toch net weer iets blijer uit naar buiten komt dan toen je erin kwam.
Dat het gewoon een volksfeest is, dat je die voorstelling met elkaar beleeft.
Ik heb van de week nog in een interview Ian McKellen horen zeggen: “Sommige acteurs gaan op zoek naar welke speler, welke andere rol is mijn beste vriend maar die vriend is geen andere rol,
dat is altijd het publiek. Je moet het altijd tegen het publiek hebben en het publiek meenemen.”
Bij moderne Shakespeare versies voel ik te weinig, dan vind ik het teveel kunst kunst.

Jij bent de enige beroepskracht bij de vereniging denk ik?
Wij hebben hier verschillende disciplines en het hoofd van elke discipline staat iemand die die daarvoor die een opleiding heeft gedaan,
Niet alleen goed in het uitvoeren, maar ook goed in het overbrengen en enthousiasmeren van vrijwilligers. Dat is het beleid hier van de club.
Als je mee gaat doen als vrijwilliger bij decor of bij kostuum dan werkt het fijn als daar iemand de leiding heeft. Iemand die weet wat ie wil.
Er zijn dus ook een aantal parttimers.
Ik ben er dagelijks mee bezig, ook met de Globe voorstellingen.

Het Globetheater is er nog niet zo heel lang, toch?
Een jaar of 6. We hebben inmiddels al vier voorstellingen op de planning en na de laatste voorstelling buiten begin ik een week later met de eerste voorstelling binnen.

Jullie zijn een toneelvereniging uit 1946 en de spelers zijn amateurspelers uit de buurt. Hoe ga je te werk?
Gespecialiseerde amateurs hè. Als je hier 30 voorstellingen voor 1000 man speelt daar leer je enorm van als acteur.
Je wordt lid van de vereniging en dan wordt in oktober of in september bekend welk stuk er gaat spelen. Dan kun je je opgeven.
Uit die mensen die zich opgeven selecteer ik mijn cast voor de voorstelling. Er zijn overigens veel slapende leden.
Nu kan het zijn dat er iets ontbreekt. We hadden bijvoorbeeld wel een hele mooie Julia maar we hadden geen Romeo.
Dan ga ik specifiek voor die rollen op zoek maar het moeten wel amateurs blijven.

Hoe ga je te werk met de spelers?
Ik maak onderdeel uit van of zij die kwaliteit leveren die ik wil. Als het niet goed gaat, dan is het ook aan mij dat het niet lukt.
Dat is wel de rol van de regisseur. We werken er hard aan. We repeteren vanaf maart 3 keer per week.
Het is niet alleen repeteren. Het is ook trainen, Als we iets willen wat mooi is, vind ik dat we dat moeten proberen, dan gaan we er echt voor trainen.
Dat je zegt: We gaan het nu 10 keer achter elkaar doen om het goed te krijgen. We gaan daar en daar op letten.

We hebben een stemcoach, die spelers ook kan adviseren en trainen om hun stem goed te gebruiken. Tekstbehandeling, dat je weet wat je zegt.

Wat zou je nog kwijt willen over je vertalingen?
Hoe leuk het is! Dat heb ik ook pas geleerd toen ik ermee begon. Hoe Shakespeare niet alleen ingewikkeld, maar ook leuk is. Hoeveel theater er in Shakespeare zit!
Dat je van zijn teksten en ideeën kunt genieten. Dat hij in een scène iemand op laat komen en die komt een scène later weer op met een enorme baard.
Dat was de truc om aan te geven dat het 10 jaar verder was. Als je één keer echt met Shakespeare begint, dan kom je niet meer vanaf.

Je doet dit nu 25 jaar is er een verschil met jouw voorganger?
Ja, Ik denk dat ik veel meer humor heb ingebracht.

Spelers lopen inmiddels over het toneel. Technici kijken of alles werkt. Het wordt tijd dat het publiek op de tribunes kan plaatsnemen voor Hømlet.

Piet de Bruin